สิทธิลากิจกฎหมายแรงงานไทย ลูกจ้างได้กี่วัน ต้องจ่ายไหม

สิทธิลากิจตามกฎหมายแรงงานไทย ไม่ได้กำหนดจำนวนวันขั้นต่ำไว้ตายตัวเหมือนวันหยุดพักผ่อนประจำปีหรือวันลาป่วย แต่ผูกอยู่กับข้อตกลงในสัญญาจ้างและข้อบังคับการทำงานของนายจ้างแต่ละแห่ง สิ่งที่กฎหมายกำกับชัดเจนกว่าคือสิทธิลาประเภทอื่น เช่น ลาป่วย ลาคลอด และวันหยุดพักผ่อน ซึ่ง HR ทุกคนต้องรู้ให้ครบก่อนออกแบบนโยบายวันลา

การเข้าใจกรอบกฎหมายแรงงานอย่างถูกต้องช่วยให้นายจ้างออกแบบนโยบายวันลาที่เป็นธรรม ไม่ขัดกฎหมาย และยังช่วยดึงดูดและรักษาพนักงานได้ในระยะยาว บทความนี้สรุปสาระสำคัญที่ HR และผู้บริหารควรรู้

สิทธิลาประเภทใดบ้างที่กฎหมายกำหนดขั้นต่ำไว้ชัดเจน

พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 และฉบับแก้ไขที่เกี่ยวข้อง กำหนดสิทธิลาที่นายจ้างต้องให้ไม่ต่ำกว่าเกณฑ์ขั้นต่ำดังนี้

วันหยุดพักผ่อนประจำปี (วันลาพักร้อน): ลูกจ้างที่ทำงานครบ 1 ปี มีสิทธิหยุดพักผ่อนประจำปีไม่น้อยกว่า 6 วันทำงานต่อปี โดยได้รับค่าจ้างตลอด นายจ้างและลูกจ้างอาจตกลงกันสะสมและเลื่อนไปในปีถัดไปได้

วันลาป่วย: ลูกจ้างมีสิทธิลาป่วยได้เท่าที่ป่วยจริง แต่ได้รับค่าจ้างไม่เกิน 30 วันทำงานต่อปี การลาป่วยตั้งแต่ 3 วันทำงานขึ้นไปติดต่อกัน นายจ้างอาจให้แสดงใบรับรองแพทย์ได้

วันลาคลอด: ลูกจ้างหญิงมีสิทธิลาคลอดได้ครรภ์หนึ่งไม่เกิน 98 วัน รวมวันลาก่อนคลอด โดยได้รับค่าจ้างจากนายจ้าง 45 วัน และส่วนที่เหลือได้รับจากกองทุนประกันสังคม (หากเป็นผู้ประกันตน)

วันลาเพื่อกิจธุระอันจำเป็น (ลากิจ): กฎหมายกำหนดให้ลูกจ้างมีสิทธิลากิจได้ “ตามที่ตกลงกัน” โดยได้รับค่าจ้าง แต่ไม่ได้ระบุจำนวนวันขั้นต่ำไว้ตายตัวในตัวบทกฎหมาย จึงทำให้ในทางปฏิบัติจำนวนวันลากิจแตกต่างกันไปตามนโยบายของแต่ละองค์กร

วันลาเพื่อรับราชการทหาร: ลูกจ้างมีสิทธิลาเพื่อตรวจเลือกหรือเข้ารับราชการทหารได้ตามกฎหมายว่าด้วยการรับราชการทหาร โดยได้รับค่าจ้างตลอดเวลาที่ลา แต่ไม่เกิน 60 วันต่อปี

วันลากิจคืออะไร และต่างจากวันลาประเภทอื่นอย่างไร

วันลากิจหมายถึงการหยุดงานเพื่อจัดการธุระส่วนตัวที่จำเป็นและเร่งด่วน ซึ่งไม่ใช่การเจ็บป่วย เช่น ธุระครอบครัว เรื่องทางราชการ งานพิธีสำคัญ หรือเหตุจำเป็นอื่น ๆ

ข้อแตกต่างสำคัญระหว่างวันลากิจกับประเภทอื่น คือ

• ลากิจ: ใช้กับธุระส่วนตัวที่จำเป็น จำนวนวันและเงื่อนไขขึ้นอยู่กับข้อบังคับนายจ้าง กฎหมายไม่กำหนดขั้นต่ำไว้ตายตัว
• ลาป่วย: ใช้เมื่อเจ็บป่วยจริง กฎหมายรับรองสิทธิลาได้ตามความจำเป็น แต่ได้รับค่าจ้างไม่เกิน 30 วันต่อปี
• ลาพักร้อน: เป็นสิทธิที่กฎหมายกำหนดขั้นต่ำ 6 วันต่อปี ใช้ตามช่วงเวลาที่ตกลงกันล่วงหน้า

เนื่องจากกฎหมายไม่ล็อกจำนวนวันลากิจไว้แน่นอน บางองค์กรจึงกำหนด 3 วัน บางแห่ง 5 วัน หรือบางแห่งรวมลากิจไว้กับวันลาประเภทอื่นในลักษณะ “วันลารวม” (กลุ่มวันลาที่ใช้แทนกันได้) ซึ่งล้วนทำได้หากไม่ต่ำกว่าสิทธิขั้นต่ำที่กฎหมายกำหนดในภาพรวม

ลากิจได้รับค่าจ้างหรือไม่

ตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน ลูกจ้างมีสิทธิได้รับค่าจ้างในวันลากิจที่ตกลงกัน แต่เนื่องจากกฎหมายไม่กำหนดจำนวนวันขั้นต่ำไว้ตายตัว ในทางปฏิบัติจึงขึ้นอยู่กับข้อบังคับการทำงานของนายจ้างแต่ละแห่งว่ากำหนดวันลากิจที่ได้รับค่าจ้างไว้กี่วัน

สิ่งที่ควรระวังคือ หากข้อบังคับการทำงานของนายจ้างกำหนดให้มีวันลากิจได้รับค่าจ้าง 3 วัน และลูกจ้างลาเกินจากนั้น วันที่เกินอาจถือเป็นการลาโดยไม่ได้รับค่าจ้าง ซึ่งนายจ้างมีสิทธิหักค่าจ้างตามสัดส่วนได้ ทั้งนี้ทุกกรณีควรระบุให้ชัดเจนในข้อบังคับการทำงาน

วันหยุดพักผ่อนประจำปีนับอย่างไร และมีสิทธิสะสมข้ามปีได้หรือไม่

กฎหมายกำหนดให้ลูกจ้างที่ทำงานครบ 1 ปีมีสิทธิหยุดพักผ่อนประจำปีไม่น้อยกว่า 6 วันทำงาน โดยนายจ้างต้องเป็นคนกำหนดวันหยุดล่วงหน้าหรืออาจตกลงกับลูกจ้างก็ได้

ในเรื่องการสะสม กฎหมายเปิดให้นายจ้างและลูกจ้างตกลงกันสะสมและเลื่อนวันหยุดพักผ่อนที่ยังไม่ได้ใช้ไปในปีถัดไปได้ แต่หากไม่มีข้อตกลงดังกล่าว นายจ้างไม่สามารถยึดสิทธิ์วันหยุดที่ลูกจ้างยังไม่ได้ใช้คืนได้

หากลูกจ้างออกจากงานโดยที่ยังมีวันหยุดพักผ่อนค้างอยู่ นายจ้างต้องจ่ายค่าทดแทนสำหรับวันหยุดพักผ่อนที่ยังไม่ได้ใช้ตามอัตราค่าจ้างปัจจุบัน ซึ่งเป็นจุดที่นายจ้างหลายรายมองข้ามและอาจเกิดข้อพิพาทได้

HR ควรออกแบบนโยบายวันลาอย่างไรให้ถูกกฎหมายและจูงใจพนักงาน

การออกแบบนโยบายวันลาที่ดีควรเริ่มจากการทำความเข้าใจกรอบขั้นต่ำของกฎหมายก่อน แล้วจึงออกแบบเพิ่มเติมตามบริบทขององค์กร โดยมีหลักการที่ควรพิจารณา ดังนี้

ระบุทุกอย่างในข้อบังคับการทำงานให้ครบ: ประเภทวันลา จำนวนวัน เงื่อนไขการอนุมัติ การจ่ายค่าจ้าง และกระบวนการแจ้ง ต้องชัดเจนและสอดคล้องกับสิทธิขั้นต่ำของกฎหมาย

อย่าตั้งนโยบายต่ำกว่ากฎหมายกำหนด: ไม่ว่าจะเป็นวันหยุดพักผ่อน วันลาป่วย หรือวันลาคลอด การกำหนดสิทธิต่ำกว่ากฎหมายอาจเป็นเหตุให้เกิดข้อพิพาทและความรับผิดทางกฎหมายได้

พิจารณาจำนวนวันลากิจให้เหมาะกับบริบทธุรกิจ: แม้กฎหมายไม่ล็อกตัวเลข แต่การกำหนดจำนวนวันลากิจที่เหมาะสมช่วยสร้างความชัดเจนและลดข้อขัดแย้ง โดยทั่วไปองค์กรมักกำหนดไว้ระหว่าง 3-7 วันต่อปี (ตัวอย่างสมมติเพื่ออธิบายกลไก ไม่ใช่ค่าแนะนำ) ซึ่งควรสอดคล้องกับมาตรฐานกลุ่มอุตสาหกรรม

คำนึงถึง “มูลค่าที่รับรู้” ของสวัสดิการวันลา: วันลาเป็นส่วนหนึ่งของแพ็กเกจค่าตอบแทนโดยรวม พนักงานให้คุณค่ากับความยืดหยุ่นในการจัดการชีวิตส่วนตัวสูงขึ้นเรื่อย ๆ การออกแบบนโยบายวันลาที่โปร่งใสและเป็นธรรมจึงมีผลต่อการดึงดูดและรักษาพนักงานโดยตรง ซึ่งเชื่อมโยงกับระบบการรักษาพนักงานในภาพกว้าง โดยเฉพาะในองค์กรที่กำลังสร้าง ระบบบริหารคนแบบครบวงจร

ข้อผิดพลาดที่ HR มักพบในการบริหารวันลา

ปัญหาที่พบบ่อยในองค์กรขนาดกลางและขนาดเล็ก ได้แก่

• ไม่มีข้อบังคับการทำงานที่ระบุนโยบายวันลาชัดเจน ทำให้เกิดการตีความที่แตกต่างกันระหว่าง HR กับพนักงาน
• สับสนระหว่างวันลาประเภทต่าง ๆ โดยเฉพาะการใช้วันลากิจแทนลาป่วยหรือในทางกลับกัน ซึ่งกระทบสิทธิของพนักงาน
• ไม่ติดตามยอดวันลาคงเหลือ จนเกิดปัญหาเมื่อพนักงานลาออกแล้วต้องจ่ายค่าทดแทนวันหยุดพักผ่อนที่ค้างอยู่เป็นจำนวนมาก
• ปฏิเสธการลาโดยไม่มีนโยบายรองรับ ซึ่งอาจนำไปสู่การร้องเรียนต่อกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานได้

หากต้องการทำความเข้าใจเรื่องค่าตอบแทนโดยรวมซึ่งครอบคลุมสวัสดิการและวันลาในภาพกว้าง บทความ โครงสร้างเงินเดือนคืออะไร อธิบายหลักการออกแบบไว้อย่างเป็นระบบ

กรณีข้อพิพาทเรื่องวันลา ลูกจ้างสามารถร้องเรียนได้ที่ไหน

หากเกิดข้อพิพาทเรื่องสิทธิวันลา ลูกจ้างสามารถร้องเรียนต่อ กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน ในพื้นที่ที่สถานประกอบการตั้งอยู่ หรือยื่นเรื่องผ่านช่องทางออนไลน์ของกรมได้ โดยกรมมีอำนาจสั่งให้นายจ้างปฏิบัติตามกฎหมายและชดใช้ค่าเสียหายได้

สำหรับกรณีที่ซับซ้อนหรือต้องการใช้สิทธิทางศาล ลูกจ้างสามารถยื่นคำร้องต่อศาลแรงงานได้โดยไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียมศาล ทั้งนี้ทุกกรณีที่มีข้อสงสัยในทางกฎหมาย แนะนำให้ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายแรงงานหรือกรมสวัสดิการฯ โดยตรงสำหรับกรณีจริงของตน

---

การออกแบบนโยบายวันลาที่ถูกต้องตามกฎหมายและเหมาะกับองค์กรเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างระบบบริหารทรัพยากรบุคคลที่มีความยั่งยืน หาก Triple I สามารถช่วยทบทวนและออกแบบโครงสร้างการบริหารคนให้ครบวงจร รวมถึงระบบค่าตอบแทนและสวัสดิการที่สอดคล้องกับกฎหมาย ยินดีนัดคุยฟรีกับทีมที่ปรึกษา เพื่อประเมินสถานการณ์เบื้องต้นโดยไม่มีค่าใช้จ่าย